رتبهبندی جهانی دانشگاهها بر حسب رشته برای ۲۰۲۶
در تازهترین گزارش Times Higher Education، فهرست بهترین دانشگاه های جهان بر اساس رشته ها در سال ۲۰۲۶ منتشر شده است؛ رتبهبندیای که نهتنها وضعیت دانشگاههای آمریکا و اروپا را نشان میدهد، بلکه رشد چشمگیر دانشگاههای آسیایی، بهویژه در حوزههای علوم انسانی و علوم اجتماعی را نیز برجسته میکند. این رتبهبندی برای متقاضیان مهاجرت تحصیلی و اپلای، راهنمای مهمی برای انتخاب دانشگاه و رشته محسوب میشود.
مروری بر رتبهبندی موضوعی ۲۰۲۶ Times Higher Education
رتبهبندی World University Rankings by Subject 2026 بر اساس ۱۱ حوزه موضوعی اصلی انجام شده و عملکرد دانشگاهها را در هر رشته، جداگانه ارزیابی میکند. این حوزهها شامل:
- هنر و علوم انسانی (Arts and Humanities)
- بیزنس و اقتصاد (Business and Economics)
- علوم کامپیوتر (Computer Science)
- آموزش (Education)
- مهندسی (Engineering)
- حقوق (Law)
- علوم زیستی (Life Sciences)
- پزشکی و سلامت (Medical and Health)
- علوم فیزیکی (Physical Sciences)
- روانشناسی (Psychology)
- علوم اجتماعی (Social Sciences)
این رتبهبندیها بر پایه همان متدولوژی کلی رتبهبندی جهانی Times Higher Education در سال ۲۰۲۶ انجام شده، اما وزندهی شاخصها و آستانه تعداد انتشارات و اعضای هیئت علمی برای هر رشته تنظیم شده تا عملکرد دانشگاهها در سطح موضوعی با دقت بیشتری سنجیده شود.
سلطه دانشگاههای آمریکا و بریتانیا در صدر جدولها
با وجود تغییرات گسترده در سطوح میانی و پایینتر، قلههای جدول همچنان در اختیار دانشگاههای برجسته آمریکایی و بریتانیایی است. بر اساس نتایج ۲۰۲۶، دانشگاههای زیر در هر یک از ۱۱ حوزه، رتبه اول جهان را کسب کردهاند:
| حوزه موضوعی | دانشگاه رتبه ۱ | کشور |
|---|---|---|
| Arts and Humanities | Massachusetts Institute of Technology (MIT) | ایالات متحده |
| Business and Economics | Massachusetts Institute of Technology (MIT) | ایالات متحده |
| Social Sciences | Massachusetts Institute of Technology (MIT) | ایالات متحده |
| Education | Stanford University | ایالات متحده |
| Law | Stanford University | ایالات متحده |
| Engineering | Harvard University | ایالات متحده |
| Life Sciences | Harvard University | ایالات متحده |
| Physical Sciences | California Institute of Technology (Caltech) | ایالات متحده |
| Computer Science | University of Oxford | بریتانیا |
| Medical and Health | University of Oxford | بریتانیا |
| Psychology | University of Cambridge | بریتانیا |
در این میان، MIT در سه حوزه هنر و علوم انسانی، بیزنس و اقتصاد و علوم اجتماعی رتبه اول را تکرار کرده است؛ اتفاقی که مشابه سال گذشته است. در آمریکا، استنفورد در رشتههای آموزش و حقوق، هاروارد در مهندسی و علوم زیستی، و Caltech در علوم فیزیکی پیشتاز هستند. در بریتانیا، دانشگاه آکسفورد در علوم کامپیوتر و حوزه پزشکی و سلامت، و دانشگاه کمبریج در روانشناسی رتبه اول را به خود اختصاص دادهاند.
نکته قابل توجه برای تحلیل بهترین دانشگاه های جهان بر اساس رشته ها این است که تنها سه دانشگاه Harvard، Stanford و Cambridge در هر ۱۱ جدول موضوعی جزو ۱۰ دانشگاه برتر قرار گرفتهاند؛ این موضوع نشاندهنده گسترهی قدرت این مؤسسات در رشتههای مختلف است.
ترکیب جغرافیایی دهتای برتر؛ آمریکا همچنان جلوتر، اما…
اگرچه در نگاه اول، صدر نشینان جدولها آشنا به نظر میرسند، بررسی عمیقتر نشان میدهد که در لایههای زیرین رتبهبندی، جابهجاییهای مهمی در حال رخ دادن است.
- از مجموع ۱۱ جدول موضوعی و ۱۰ رتبه برتر در هر کدام (۱۱۰ جایگاه اصلی، که امسال به ۱۱۱ جایگاه به دلیل تساویها رسیده)، دانشگاههای آمریکا ۶۸ جایگاه را در دهتای برتر به خود اختصاص دادهاند (در مقایسه با ۶۷ از ۱۱۰ در سال گذشته).
- سهم بریتانیا نسبت به سال قبل اندکی کاهش یافته و به ۲۹ جایگاه رسیده است.
- در مقابل، دانشگاههای آسیایی بهویژه چین، سهم خود را در دهتای برتر افزایش دادهاند.
چین علاوه بر چهار حضور در جمع ۱۰ دانشگاه برتر در حوزههای آموزش و بیزنس در سال گذشته، در سال ۲۰۲۶ سه جایگاه جدید نیز به دست آورده است:
- دانشگاه Peking در علوم کامپیوتر به رتبه ۱۰ و در مهندسی به رتبه ۸ صعود کرده است.
- دانشگاه Tsinghua نیز برای نخستین بار وارد جمع ده دانشگاه برتر در علوم فیزیکی شده است.
حرکت رو به جلوی آسیا در STEM و فراتر از آن
یکی از نکات کلیدی این گزارش برای متقاضیان مهاجرت تحصیلی این است که دانشگاههای آسیایی که سالها بهطور پیوسته در حوزههای STEM (علوم، تکنولوژی، مهندسی و ریاضیات) رشد کردهاند، اکنون در رشتههای غیر-STEM مانند هنر، علوم انسانی، حقوق و علوم اجتماعی نیز با سرعت بیشتری در حال صعود هستند.
بر اساس دادههای ۲۰۲۶:
- ۱۷ درصد دانشگاههای آسیایی در رتبه خود در حوزه علوم زیستی (Life Sciences) بهبود داشتهاند.
- ۱۶ درصد آنها در علوم فیزیکی (Physical Sciences) صعود کردهاند.
- ۱۹ درصد دانشگاههای آسیایی در علوم کامپیوتر (Computer Science) جایگاه بهتری کسب کردهاند.
با این حال، تحلیل دادهها نشان میدهد که شتاب رشد در حوزههای غیر-STEM حتی بالاتر است و آسیا در مقایسه با اروپا و آمریکای شمالی، در این حوزهها سریعتر پیش میرود.
رشد چشمگیر آسیا در حقوق، آموزش و علوم انسانی
فوتائو هوانگ، استاد پژوهشگاه آموزش عالی دانشگاه هیروشیما، در تحلیل این روند اشاره میکند که رشد علمی در علوم پایه و مهندسی در آسیا متوقف نشده، اما نسبت به دهه گذشته کندتر شده است. او دو نکته مهم را مطرح میکند:
- هرچه دانشگاهها به «مرز جهانی علم» نزدیکتر میشوند، کسب پیشرفتهای حاشیهای سختتر میشود.
- سیاستگذاری و سرمایهگذاری در بسیاری از کشورهای آسیایی دیگر فقط متمرکز بر STEM نیست و به حوزههایی مانند حقوق، آموزش، هنر و علوم انسانی نیز گسترش یافته است.
این تغییر سیاست خود را در آمار رتبهبندی ۲۰۲۶ نشان میدهد:
- ۴۷ درصد دانشگاههای آسیایی رتبه خود را در رشته حقوق بهبود دادهاند.
- ۳۲ درصد در آموزش (Education) رشد کردهاند.
- ۲۹ درصد در هنر و علوم انسانی ارتقا یافتهاند.
- ۲۶ درصد در بیزنس و اقتصاد جایگاه بهتری گرفتهاند.
- سه دانشگاه آسیایی برای نخستین بار وارد جمع ۱۰ دانشگاه برتر جهان در حوزه بیزنس و اقتصاد شدهاند.
در مقابل، در اروپا تنها ۱۳ درصد و در آمریکای شمالی ۱۷ درصد دانشگاهها توانستهاند موقعیت خود را در حوزه هنر و علوم انسانی بهبود دهند. این تفاوت، شتاب بالاتر دانشگاههای آسیایی را در رشتههایی نشان میدهد که تا چند سال پیش، تصور برتری مطلق غرب در آنها غالب بود.
هوانگ معتقد است در صورت تداوم شرایط حمایتی، دانشگاههای آسیایی میتوانند ظرف یک دهه آینده وارد جمع ۱۰ دانشگاه برتر جهان در حوزه هنر و علوم انسانی شوند، هرچند این پیشرفت در کشورهای مختلف آسیا یکنواخت نخواهد بود. به گفته او:
- ژاپن از دیرباز در علوم انسانی و هنر قوی بوده است.
- چین ظرفیت و مقیاس لازم برای رسیدن به این سطح را دارد.
- اما در کوتاهمدت و میانمدت، سنگاپور بهترین شانس را دارد تا زودتر از دیگر کشورها وارد دهتای برتر جهان در هنر و علوم انسانی شود.
او دلایل موقعیت ممتاز سنگاپور را اینگونه توضیح میدهد: محیط انگلیسیزبان قوی، هیئت علمی بسیار بینالمللی و فرهنگ آکادمیک نسبتاً باز، که همگی شرایط مناسب برای دیده شدن بیشتر دستاوردهای علوم انسانی و اجتماعی این کشور در سطح جهان را فراهم میکند.
جایگاه ویژه سنگاپور و شرق آسیا در علوم زیستی و انسانی
در حوزه علوم زیستی (Life Sciences)، برای اولین بار سه دانشگاه آسیایی در جمع ۲۰ دانشگاه برتر قرار گرفتهاند. دانشگاه ملی سنگاپور با صعود به رتبه ۱۹، نمادی از این حرکت رو به جلو است.
در سطح کلان، شرق آسیا شاهد افزایش نهفقط در حجم، بلکه در کیفیت انتشارات علمی در علوم انسانی و اجتماعی بوده است. هوگو هورتا، دانشیار دانشکده آموزش دانشگاه هنگکنگ، این پیشرفت را تا حد زیادی ناشی از رفتار پژوهشی دانشجویان دکتری در منطقه میداند. به بیان او، نوعی «وسواس» برای چاپ مقاله در دوران دکتری در میان دانشجویان آسیای شرقی وجود دارد که منجر به:
- افزایش تعداد مقالات منتشر شده در ژورنالهای معتبر بینالمللی
- افزایش نرخ استناد (Citation) به این مقالات توسط سایر پژوهشگران و دانشجویان دکتری
- ایجاد «مزیت تجمعی چاپ و استناد» برای نویسندگان و دانشگاههای آنها
هورتا پیشبینی میکند دانشگاههای چین، هنگکنگ و سنگاپور نهتنها بهزودی وارد جمع ۱۰ دانشگاه برتر جهان در حوزههای علوم انسانی و اجتماعی خواهند شد، بلکه در مقطعی ممکن است به رتبههای پیشتاز این حوزهها نیز دست یابند.
پیشرفت کشورها: چین، کره جنوبی و ژاپن در آینه آمار
برای ارزیابی دقیقتر بهترین دانشگاه های جهان بر اساس رشته ها در قاره آسیا، آمار تفکیکی کشورها نیز قابل توجه است:
در چین:
- ۳۱ درصد دانشگاهها در رشته هنر و علوم انسانی رشد داشتهاند.
- ۳۸ درصد در آموزش، رتبه خود را بهبود دادهاند.
- ۸۰ درصد دانشگاههای چینی در حوزه حقوق جایگاه بهتری کسب کردهاند؛ رقمی بسیار چشمگیر که نشاندهنده تمرکز راهبردی روی این رشته است.
در کره جنوبی:
- ۴۲ درصد دانشگاهها در حوزه آموزش (Education) ارتقا یافتهاند.
در ژاپن:
- ۵۵ درصد دانشگاهها جایگاه خود را در هنر و علوم انسانی بهبود دادهاند.
این آمار برای دانشجویانی که قصد اپلای در رشتههایی غیر از STEM دارند، نشان میدهد که گزینههای آسیایی در حال تبدیل شدن به رقبایی جدی برای دانشگاههای سنتی آمریکای شمالی و اروپایی هستند.
آسیا بهعنوان بازیگر اصلی آموزش عالی جهانی
فیلیپ آلتباخ، استاد بازنشسته و از چهرههای برجسته در مرکز آموزش عالی بینالمللی کالج بوستون، رشد دانشگاههای آسیایی را نتیجه سرمایهگذاری سنگین و هدفمند در ایجاد یا تقویت دانشگاههای پژوهشمحور میداند؛ نهفقط در چین، بلکه در کشورهایی مانند مالزی، سنگاپور، تایوان و کره جنوبی.
به اعتقاد او، در قاره آسیا:
- نظامهای آموزش عالی «بالغتر» شدهاند؛ یعنی تنوع دانشگاهها بیشتر شده است.
- دسترسی به آموزش عالی بهشکل چشمگیری گسترش یافته است.
- تمرکز بر پژوهش و انتشار بینالمللی تقویت شده است.
آلتباخ جمعبندی میکند که دانشگاههای آسیایی اکنون به بازیگرانی اصلی در صحنه بینالمللی تبدیل شدهاند و آموزش عالی جهان از یک ساختار «تکقطبی غربی» به سوی یک ساختار «چندقطبی» در حال حرکت است؛ وضعیتی که از نگاه او، به نفع توسعه متوازن دانش در سطح جهانی است.
چطور این رتبهبندیها انجام میشود؟ نگاهی کوتاه به متدولوژی
رتبهبندی World University Rankings by Subject 2026 بر پایه ۱۸ شاخص عملکردی انجام میشود که در چهار حوزه اصلی گروهبندی شدهاند:
- آموزش (Teaching): کیفیت تدریس، نسبت استاد به دانشجو، شهرت آموزشی و…
- پژوهش (Research): حجم، درآمد و شهرت پژوهشی
- انتقال دانش (Knowledge Transfer): همکاری با صنعت، درآمد صنعتی، ثبت اختراع و…
- بینالمللیسازی (Internationalisation): نسبت دانشجویان و اعضای هیئت علمی بینالمللی و همکاریهای فرامرزی
برای هر رشته، وزن این شاخصها متناسب با ماهیت همان حوزه تنظیم شده است؛ بهعنوان مثال، در رشتههای مهندسی و علوم فیزیکی، حجم و کیفیت مقالات علمی و ارتباط با صنعت وزن بالاتری دارند، در حالی که در هنر و علوم انسانی، کیفیت تدریس و تأثیر پژوهشی در قالب استنادها و انتشارات کتابی برجستهتر است.
این رویکرد باعث میشود تصویر دقیقتری از بهترین دانشگاه های جهان بر اساس رشته ها به دست آید و دانشجو بتواند برای هر حوزه، دانشگاههای مناسبتری را شناسایی کند.
این نتایج برای استراتژی اپلای چه معنایی دارد؟
برای دانشجویان بینالمللی، خصوصاً از کشورهای در حال توسعه، این گزارش چند پیام مهم دارد:
- اگر به رشتههای STEM علاقهمند هستید، آمریکا، بریتانیا و شرق آسیا (چین، سنگاپور، کره جنوبی) همچنان قطبهای اصلی باقی ماندهاند.
- اگر قصد تحصیل در هنر، علوم انسانی، علوم اجتماعی، حقوق یا آموزش را دارید، دانشگاههای آسیایی بهسرعت در حال تقویت جایگاه خود هستند و میتوانند گزینههایی با کیفیت بالا و گاهی هزینه کمتر باشند.
- رقابت در دانشگاههای تراز اول آمریکا و بریتانیا همچنان شدید است؛ انتخاب هوشمندانهتر بر اساس رشته و منطقه، میتواند شانس پذیرش و بورسیه را افزایش دهد.
اگر به دنبال شناخت نظاممندتر مقاصد تحصیلی هستید، برای مثال بررسی دانشگاههای برتر در استرالیا، میتوانید صفحه معرفی دانشگاه های استرالیا را هم ببینید تا تصویر کاملتری از گزینههای تحصیل در جهان داشته باشید.
جمعبندی: چندقطبی شدن نقشه بهترین دانشگاه های جهان بر اساس رشته ها
رتبهبندی موضوعی Times Higher Education در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد که اگرچه دانشگاههای آمریکا و بریتانیا همچنان در بسیاری از رشتهها بر قله قرار دارند، اما:
- آسیا، بهویژه در چین، ژاپن، کره جنوبی، سنگاپور و منطقه شرق آسیا، در حال تبدیل شدن به یکی از قطبهای اصلی آموزش عالی در هر دو حوزه STEM و علوم انسانی است.
- رشد سریع در رشتههای حقوق، آموزش، بیزنس، هنر و علوم انسانی، افقهای تازهای برای متقاضیان مهاجرت تحصیلی باز کرده است.
- افزایش کیفیت و کمیت انتشارات علمی، بهویژه در میان دانشجویان دکتری آسیایی، عامل مهمی در ارتقای رتبه این دانشگاهها بوده است.
اگر در حال طراحی استراتژی اپلای هستید و میخواهید بین گزینههای مختلف (آمریکا، کانادا، اروپا، آسیا یا استرالیا) تصمیم بگیرید، استفاده از رتبهبندیهای موضوعی در کنار معیارهایی مانند هزینه، شانس ویزا و بازار کار ضروری است. برای برنامهریزی حرفهایتر مسیر تحصیل در خارج میتوانید از خدمات مشاوره اپلای ویزانیل استفاده کنید.
همچنین اگر یکی از مقاصد اصلی شما استرالیاست، پیشنهاد میشود علاوه بر بررسی این رتبهبندیها، سری به راهنمای جامع راهنمای مهاجرت به استرالیا و همینطور صفحه راهنمای هزینه زندگی و تحصیل در استرالیا بزنید تا تصویر کاملتری از شرایط تحصیل، هزینهها و آینده شغلی خود به دست آورید.
